دندان‌های شیری موقتی هستند، اما نقش آنها تنها به چند سال اول زندگی محدود نمی‌شود. این دندان‌ها علاوه بر کمک به جویدن، تکلم و ظاهر کودک، در حفظ فضای مناسب برای رویش دندان‌های دائمی و شکل‌گیری صحیح قوس‌های دندانی نقش دارند.
به همین دلیل، پوسیدگی شدید یا از دست رفتن زودرس دندان‌های شیری در بعضی کودکان می‌تواند بر نحوه رویش دندان‌های دائمی و فضای موجود برای آنها تأثیر بگذارد.
البته افتادن دندان‌های شیری بخشی طبیعی از رشد کودک است و هر دندان شیری که می‌افتد به معنی ایجاد مشکل ارتودنسی نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، زمان افتادن دندان، علت از دست رفتن آن، وضعیت فضای فک و موقعیت دندان دائمی جانشین است.
در این مقاله به نقش دندان‌های شیری، زمان طبیعی افتادن آنها، اهمیت از دست رفتن زودرس و ارتباط این موضوع با ارتودنسی کودکان می‌پردازیم.
دندان شیری چیست؟
دندان‌های شیری اولین مجموعه دندان‌های انسان هستند که در سال‌های ابتدایی زندگی رویش پیدا می‌کنند.
کودکان در مجموع ۲۰ دندان شیری دارند؛ ۱۰ دندان در فک بالا و ۱۰ دندان در فک پایین.
رویش اولین دندان شیری معمولاً در ماه‌های ابتدایی زندگی آغاز می‌شود و زمان دقیق آن می‌تواند بین کودکان متفاوت باشد. مجموعه دندان‌های شیری معمولاً طی سال‌های ابتدایی کودکی کامل می‌شود.
تفاوت چندماهه در زمان رویش دندان‌ها به‌تنهایی معمولاً نشانه وجود مشکل نیست، زیرا عوامل ژنتیکی و تفاوت‌های فردی می‌توانند بر زمان رویش تأثیر بگذارند.
چرا دندان‌های شیری اهمیت دارند؟
گاهی تصور می‌شود چون دندان‌های شیری در نهایت می‌افتند، حفظ آنها اهمیت زیادی ندارد. در حالی که این دندان‌ها چند نقش مهم دارند.
کمک به جویدن و تغذیه کودک
وجود دندان‌های سالم به کودک کمک می‌کند مواد غذایی مختلف را بهتر بجود و رژیم غذایی متنوع‌تری داشته باشد.
کمک به تکلم
دندان‌ها همراه با لب و زبان در تلفظ بعضی صداها نقش دارند و سلامت آنها می‌تواند در روند طبیعی تکلم کودک اهمیت داشته باشد.
حفظ فضای دندان‌های دائمی
یکی از مهم‌ترین نقش‌های دندان‌های شیری، به‌خصوص از دیدگاه ارتودنسی، حفظ فضای قوس دندانی برای دندان‌های دائمی جانشین است.
دندان‌های شیری تا زمانی که زمان طبیعی جایگزینی آنها فرا برسد، بخشی از فضای قوس دندانی را حفظ می‌کنند.
اگر بعضی از این دندان‌ها بسیار زودتر از موعد از دست بروند، ممکن است دندان‌های مجاور به سمت فضای خالی حرکت کنند و فضای موجود برای رویش دندان دائمی کاهش پیدا کند.
این اتفاق در همه کودکان رخ نمی‌دهد، اما یکی از دلایلی است که از دست رفتن زودرس برخی دندان‌های شیری باید بررسی شود.
دندان‌های شیری چه زمانی می‌افتند؟
افتادن دندان‌های شیری معمولاً از حدود زمان ورود کودک به دوره دندانی مختلط آغاز می‌شود؛ دوره‌ای که در دهان کودک هم دندان شیری و هم دندان دائمی وجود دارد.
اولین دندان‌های شیری معمولاً در حدود ۶ سالگی شروع به افتادن می‌کنند و جایگزینی دندان‌های شیری با دندان‌های دائمی در سال‌های بعد ادامه پیدا می‌کند.
اما زمان دقیق افتادن هر دندان در همه کودکان یکسان نیست.
عواملی مانند:
- الگوی رشد کودک
- عوامل ژنتیکی
- زمان رویش دندان‌های شیری
- وضعیت دندان دائمی جانشین
- ضربه یا پوسیدگی دندان
می‌توانند زمان افتادن دندان را تغییر دهند.
بنابراین صرف زودتر یا دیرتر افتادن یک دندان نسبت به کودک دیگری الزاماً نشانه وجود مشکل نیست.
افتادن زودرس دندان شیری یعنی چه؟
منظور از از دست رفتن زودرس دندان شیری این است که دندان مدت قابل‌توجهی قبل از زمان طبیعی جایگزینی آن با دندان دائمی از دست برود.
این اتفاق ممکن است بر اثر عوامل مختلفی رخ دهد، از جمله:
- پوسیدگی شدید دندان
- عفونت
- ضربه
- کشیدن دندان به دلیل غیرقابل‌درمان بودن
- بعضی مشکلات مربوط به رویش دندان‌ها
اهمیت این موضوع به نوع دندان و سن کودک بستگی دارد.
برای مثال، از دست رفتن زودهنگام بعضی دندان‌های آسیای شیری ممکن است در شرایط خاص باعث حرکت دندان‌های مجاور به سمت فضای خالی شود.
آیا افتادن زودرس دندان شیری باعث نامرتبی دندان‌های دائمی می‌شود؟
نه در همه موارد.
از دست رفتن زودرس بعضی دندان‌های شیری می‌تواند احتمال کاهش فضای در دسترس برای دندان دائمی را افزایش دهد، اما میزان تأثیر آن در هر کودک متفاوت است.
متخصص برای ارزیابی این مسئله عواملی مانند موارد زیر را در نظر می‌گیرد:
- کدام دندان شیری از دست رفته است
- چه مدت تا رویش دندان دائمی باقی مانده است
- مقدار فضای موجود در قوس دندانی
- وجود یا نبود شلوغی دندان‌ها
- وضعیت دندان دائمی جانشین
- سن دندانی کودک
- ارتباط دندان‌های فک بالا و پایین
به همین دلیل نمی‌توان تنها با مشاهده فضای خالی دندان تصمیم گرفت که حتماً مشکل ارتودنسی ایجاد خواهد شد.
فضا نگهدار دندان کودکان چیست؟
اگر یک دندان شیری زودتر از موعد از دست برود و احتمال بسته شدن فضای مورد نیاز برای دندان دائمی وجود داشته باشد، ممکن است دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی استفاده از فضا نگهدار را بررسی کند.
فضا نگهدار وسیله‌ای است که در شرایط مناسب می‌تواند به حفظ فضای مورد نیاز برای رویش دندان دائمی کمک کند.
فضا نگهدارها انواع مختلفی دارند و بسته به شرایط ممکن است ثابت یا متحرک باشند.
آیا بعد از افتادن هر دندان شیری باید فضا نگهدار گذاشت؟
خیر.
هر دندان شیری از دست‌رفته به فضا نگهدار نیاز ندارد.
این یکی از نکات مهمی است که باید مورد توجه والدین قرار گیرد.
گاهی دندان دائمی جانشین نزدیک به رویش است یا شرایط دندان‌ها به گونه‌ای است که نیازی به حفظ مصنوعی فضا وجود ندارد.
در مقابل، در بعضی کودکان از دست رفتن یک دندان در زمان نامناسب می‌تواند خطر کاهش فضای مورد نیاز برای دندان دائمی را افزایش دهد.
بنابراین تصمیم برای استفاده از فضا نگهدار باید بعد از بررسی شرایط کودک گرفته شود.
ارتباط دندان‌های شیری با ارتودنسی کودکان چیست؟
دندان‌های شیری بخشی از روند رشد و تکامل سیستم دندانی کودک هستند و وضعیت آنها می‌تواند اطلاعات مهمی درباره فضای دندان‌های دائمی و نحوه شکل‌گیری بایت در اختیار متخصص قرار دهد.
در دوره دندانی مختلط، متخصص ارتودنسی مواردی مانند:
- ترتیب رویش دندان‌های دائمی
- مقدار فضای موجود در فک
- از دست رفتن زودرس دندان‌های شیری
- باقی ماندن غیرطبیعی بعضی دندان‌های شیری
- رویش دندان دائمی در مسیر نامناسب
- شلوغی یا کمبود فضا
- ارتباط فک بالا و پایین
را بررسی می‌کند.
به همین دلیل، ارزیابی وضعیت دندان‌های شیری و دائمی بخشی از بررسی‌های مربوط به ارتودنسی کودکان است.
آیا باقی ماندن دندان شیری هم می‌تواند مشکل ایجاد کند؟
گاهی مسئله برعکس است؛ یعنی دندان شیری در زمانی که انتظار می‌رود بیفتد، همچنان در دهان باقی می‌ماند.
این وضعیت همیشه غیرطبیعی نیست، اما در بعضی شرایط ممکن است با مسائلی مانند:
- تأخیر در رویش دندان دائمی
- رویش دندان دائمی در مسیر متفاوت
- کمبود فضای رویش
- نبودن دندان دائمی جانشین
- گیر کردن دندان دائمی
مرتبط باشد.
اگر زمان قابل‌توجهی از افتادن دندان مشابه در سمت مقابل گذشته باشد یا دندان دائمی در محل مورد انتظار رویش پیدا نکند، ممکن است بررسی بیشتر و در صورت نیاز تصویربرداری لازم باشد.
چه زمانی باید وضعیت رویش دندان‌های کودک از نظر ارتودنسی بررسی شود؟
همه کودکان در سن پایین نیاز به درمان ارتودنسی ندارند، اما ارزیابی به‌موقع می‌تواند بعضی مشکلات مربوط به رشد فک و رویش دندان‌ها را زودتر مشخص کند.
اولین ارزیابی ارتودنسی معمولاً حوالی دوره‌ای انجام می‌شود که دندان‌های دائمی شروع به رویش کرده‌اند.
برای توضیح کامل‌تر درباره تفاوت سن اولین معاینه و سن شروع درمان می‌توانید مقاله بهترین سن ارتودنسی کودکان را مطالعه کنید.
مواردی که می‌توانند دلیل بررسی زودتر باشند عبارت‌اند از:
- از دست رفتن زودرس چند دندان شیری
- باقی ماندن طولانی یک دندان شیری
- رویش نامتقارن دندان‌های دائمی
- کمبود واضح فضا برای دندان‌های جدید
- رویش دندان دائمی خارج از مسیر طبیعی
- جلو یا عقب بودن قابل‌توجه فک‌ها
- بسته شدن غیرطبیعی دندان‌های فک بالا و پایین
اگر کودک هنگام بستن دهان فک خود را به یک سمت منحرف می‌کند یا دندان‌های بعضی نواحی به شکل معکوس روی هم قرار می‌گیرند، ممکن است نیاز به بررسی مشکلاتی مانند کراس بایت در کودکان وجود داشته باشد.
چگونه از دندان‌های شیری مراقبت کنیم؟
بهداشت دهان باید از زمان رویش اولین دندان مورد توجه قرار گیرد.
مسواک زدن منظم با مقدار مناسب خمیردندان فلورایددار متناسب با سن کودک، محدود کردن مصرف مکرر مواد غذایی و نوشیدنی‌های شیرین و انجام معاینات منظم دندانپزشکی در پیشگیری از پوسیدگی اهمیت دارند.
پوسیدگی دندان شیری را نباید صرفاً به این دلیل که «این دندان در آینده می‌افتد» نادیده گرفت.
گاهی پوسیدگی پیشرفته می‌تواند باعث درد، عفونت یا از دست رفتن زودتر از موعد دندان شود و در بعضی شرایط بر فضای مورد نیاز دندان‌های دائمی نیز تأثیر بگذارد.
برای مطالعه جزئی‌تر درباره بهداشت دهان کودک می‌توانید مطلب مراقبت از دندان‌های کودکان را مطالعه کنید.
سؤالات متداول درباره دندان‌های شیری
کودک چند دندان شیری دارد؟
مجموع دندان‌های شیری ۲۰ عدد است؛ ۱۰ دندان در فک بالا و ۱۰ دندان در فک پایین.
دندان‌های شیری از چه سنی شروع به افتادن می‌کنند؟
در بسیاری از کودکان افتادن اولین دندان‌های شیری در حدود ۶ سالگی آغاز می‌شود، اما زمان دقیق آن می‌تواند با توجه به شرایط رشد و عوامل فردی متفاوت باشد.
اگر دندان شیری زودتر بیفتد چه باید کرد؟
اگر دندان شیری به دلیل پوسیدگی، ضربه یا عامل دیگری زودتر از موعد از دست رفته باشد، بهتر است وضعیت فضای دندان دائمی جانشین بررسی شود. همه موارد به فضا نگهدار نیاز ندارند.
آیا همه دندان‌های شیری از دست‌رفته نیاز به فضا نگهدار دارند؟
خیر. نیاز به فضا نگهدار به نوع دندان، سن کودک، زمان احتمالی رویش دندان دائمی، میزان فضای موجود و شرایط بایت بستگی دارد.
آیا پوسیدگی دندان شیری باید درمان شود؟
صرف شیری بودن دندان دلیل مناسبی برای نادیده گرفتن پوسیدگی نیست. تصمیم درباره درمان بر اساس شدت پوسیدگی، وضعیت دندان، سن کودک و زمان باقی‌مانده تا افتادن طبیعی آن گرفته می‌شود.
آیا باقی ماندن طولانی دندان شیری نگران‌کننده است؟
همیشه خیر، اما اگر دندان شیری مدت زیادی باقی مانده و دندان دائمی جانشین رویش نکرده باشد، بهتر است علت آن بررسی شود.
آیا وضعیت دندان‌های شیری روی ارتودنسی آینده کودک تأثیر دارد؟
در بعضی کودکان بله. از دست رفتن زودرس دندان‌ها، کاهش فضای قوس، تأخیر یا اختلال در رویش دندان‌های دائمی از عواملی هستند که می‌توانند در برنامه‌ریزی ارتودنسی اهمیت داشته باشند.
دندان‌های شیری فقط دندان‌هایی موقت برای سال‌های ابتدایی زندگی نیستند. آنها در جویدن، تکلم، حفظ فضای قوس دندانی و هدایت روند طبیعی رویش دندان‌های دائمی نقش دارند.
افتادن طبیعی آنها بخشی از رشد کودک است، اما از دست رفتن زودرس یا باقی ماندن غیرطبیعی دندان‌های شیری در بعضی کودکان نیاز به بررسی دارد.
همه این شرایط به درمان ارتودنسی یا فضا نگهدار نیاز ندارند و تصمیم مناسب باید بر اساس وضعیت دندان‌ها، فضای فک، زمان رویش دندان دائمی و شرایط اختصاصی کودک گرفته شود.