مراقبت از دندان‌های کودکان از زمانی آغاز می‌شود که اولین دندان‌های شیری رویش پیدا می‌کنند. سالم نگه داشتن دندان‌های شیری فقط برای جلوگیری از درد و پوسیدگی اهمیت ندارد؛ این دندان‌ها در جویدن، تکلم، حفظ فضای لازم برای دندان‌های دائمی و رشد طبیعی سیستم دندانی کودک نیز نقش دارند.
با افزایش سن کودک، موضوعاتی مانند رویش دندان‌های دائمی، نحوه قرار گرفتن دندان‌ها روی یکدیگر، عادت‌هایی مانند مکیدن انگشت و در نهایت نیاز احتمالی به ارزیابی ارتودنسی نیز اهمیت پیدا می‌کنند.
بنابراین مراقبت صحیح از دهان کودک فقط به مسواک زدن محدود نیست. تغذیه، استفاده صحیح از فلوراید، معاینات دندانپزشکی، توجه به دندان‌های شیری و بررسی به‌موقع نحوه رشد فک و رویش دندان‌ها، همگی بخشی از این مراقبت هستند.
مراقبت از دندان‌های کودک از چه زمانی باید شروع شود؟
مراقبت از دهان را می‌توان حتی پیش از رویش اولین دندان آغاز کرد. تمیز کردن ملایم لثه‌های نوزاد با یک پارچه یا گاز تمیز و مرطوب می‌تواند والدین را برای شروع یک عادت منظم بهداشت دهان آماده کند.
اما با رویش اولین دندان، مسواک زدن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
طبق توصیه‌های انجمن دندانپزشکی کودکان آمریکا، دندان‌های کودک باید از زمان رویش با مسواک نرم و مقدار متناسبی از خمیردندان حاوی فلوراید تمیز شوند.
اولین مراجعه دندانپزشکی نیز بهتر است پس از رویش اولین دندان و حداکثر تا حدود یک‌سالگی انجام شود. این مراجعه بیشتر جنبه پیشگیرانه دارد و فرصتی است برای بررسی وضعیت دهان و آموزش والدین درباره مراقبت، تغذیه و خطر پوسیدگی.
مسواک زدن دندان کودکان چگونه باید انجام شود؟
مسواک زدن منظم یکی از مهم‌ترین اقدامات برای پیشگیری از پوسیدگی دندان‌های کودکان است.
دندان‌ها معمولاً باید دو بار در روز، به‌خصوص پیش از خواب شب، با مسواک نرم و خمیردندان حاوی فلوراید تمیز شوند.
مقدار خمیردندان نیز باید متناسب با سن باشد.
برای کودکان زیر سه سال، مقدار بسیار کمی خمیردندان در حد یک لایه نازک یا تقریباً به اندازه یک دانه برنج کافی است.
برای کودکان سه تا شش سال می‌توان از مقدار تقریباً به اندازه یک نخود استفاده کرد.
در سنین پایین، والدین باید خودشان مسواک کودک را انجام دهند یا به‌طور مستقیم بر آن نظارت داشته باشند؛ زیرا توانایی حرکتی کودک برای تمیز کردن دقیق تمام سطوح دندان‌ها هنوز کامل نشده است.
حتی زمانی که کودک اصرار دارد خودش مسواک بزند، بهتر است اجازه دهید ابتدا این کار را انجام دهد و سپس یکی از والدین مسواک زدن را کامل کند.
چه زمانی باید برای کودک از نخ دندان استفاده کرد؟
نخ دندان زمانی اهمیت پیدا می‌کند که دو دندان مجاور آن‌قدر به یکدیگر نزدیک شوند که مسواک نتواند سطح بین آنها را به‌خوبی تمیز کند.
بنابراین معیار شروع نخ دندان، تعداد دندان‌های کودک نیست.
اگر بین دندان‌ها فضای باز وجود داشته باشد، مسواک ممکن است بتواند بخش زیادی از سطح را تمیز کند؛ اما با ایجاد تماس بین دندان‌های مجاور، تمیز کردن فضای بین آنها با نخ دندان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در کودکان کم‌سن معمولاً والدین باید این کار را انجام دهند.
چرا مراقبت از دندان‌های شیری مهم است؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور شود چون دندان‌های شیری در نهایت می‌افتند، پوسیدگی یا از دست رفتن آنها اهمیت زیادی ندارد.
دندان‌های شیری در جویدن، تکلم و حفظ فضای قوس دندانی نقش دارند و بعضی از آنها تا سال‌ها در دهان کودک باقی می‌مانند.
پوسیدگی شدید می‌تواند باعث درد، عفونت و در بعضی شرایط از دست رفتن زودتر از موعد دندان شود.
از دست رفتن زودهنگام برخی دندان‌های شیری نیز ممکن است باعث حرکت دندان‌های مجاور و کاهش فضای در دسترس برای دندان دائمی جانشین شود.
البته هر دندان شیری که زودتر از موعد از دست می‌رود الزاماً باعث نامرتبی نمی‌شود و هر موردی نیز به فضا نگهدار نیاز ندارد.
برای توضیح دقیق‌تر درباره زمان افتادن دندان‌ها و تأثیر آنها بر فضای دندان‌های دائمی، می‌توانید مقاله دندان‌های شیری و نقش آنها در رویش دندان‌های دائمی را مطالعه کنید.
چگونه احتمال پوسیدگی دندان کودکان را کاهش دهیم؟
پوسیدگی دندان نتیجه تعامل عوامل مختلفی مانند پلاک میکروبی، دفعات مصرف مواد قندی، شرایط بزاق و میزان محافظت دندان توسط فلوراید است.
بنابراین جلوگیری از پوسیدگی فقط به حذف کامل شیرینی از رژیم غذایی محدود نمی‌شود.
یکی از عوامل مهم، تعداد دفعات تماس دندان‌ها با مواد قندی و نوشیدنی‌های شیرین در طول روز است. خوردن مکرر میان‌وعده‌های شیرین یا نوشیدنی‌های حاوی قند می‌تواند محیط دهان را بارها در شرایط مناسب برای پوسیدگی قرار دهد.
بهتر است مصرف مواد شیرین محدود به دفعات مشخص باشد و خوردن مداوم خوراکی‌های چسبنده و شیرین در طول روز کاهش پیدا کند.
خواباندن کودک همراه با شیشه حاوی نوشیدنی‌های شیرین نیز می‌تواند خطر پوسیدگی را افزایش دهد.
مسواک زدن منظم با خمیردندان فلورایددار و انجام معاینات متناسب با میزان خطر پوسیدگی کودک، بخش دیگری از برنامه پیشگیری است.
آیا همه کودکان باید هر شش ماه به دندانپزشک مراجعه کنند؟
فاصله مناسب بین معاینات برای همه کودکان الزاماً یکسان نیست.
مراجعه تقریباً شش‌ماهه برای بسیاری از کودکان رایج است، اما فاصله واقعی باید بر اساس عواملی مانند سابقه پوسیدگی، کیفیت بهداشت دهان، رژیم غذایی، وضعیت دندان‌ها و ارزیابی دندانپزشک تعیین شود.
کودکی که خطر پوسیدگی بالاتری دارد ممکن است به بررسی‌های نزدیک‌تری نیاز داشته باشد، در حالی که برنامه مراقبتی کودک دیگری می‌تواند متفاوت باشد.
بنابراین بهتر است زمان مراجعه بعدی بر اساس ارزیابی اختصاصی تعیین شود.
عادت مکیدن انگشت و پستانک چه تأثیری بر دندان‌ها دارد؟
مکیدن انگشت یا استفاده از پستانک در نوزادان و کودکان کم‌سن یک رفتار غیرطبیعی محسوب نمی‌شود.
موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که این عادت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
تداوم بعضی عادت‌های مکیدنی می‌تواند بر موقعیت دندان‌های جلو و نحوه قرارگیری دندان‌های بالا و پایین تأثیر بگذارد و با مشکلاتی مانند اپن‌بایت قدامی یا کراس‌بایت خلفی همراه باشد.
شدت اثر فقط به وجود عادت بستگی ندارد و مدت، دفعات و شدت مکیدن نیز اهمیت دارند.
بهتر است برای قطع عادت‌های مکیدنی طولانی‌مدت از روش‌های تدریجی و متناسب با سن کودک استفاده شود. اگر عادت در حدود سه سالگی همچنان به‌صورت پایدار ادامه دارد یا تغییراتی در دندان‌ها و بایت مشاهده می‌شود، بهتر است موضوع با دندانپزشک یا متخصص مربوطه بررسی شود.
از چه سنی باید به نحوه قرار گرفتن دندان‌ها و فک توجه کرد؟
بخشی از مراقبت دهان کودک، توجه به نحوه رویش دندان‌ها و رابطه فک بالا و پایین است.
برخی علائم می‌توانند نشان دهند که بررسی ارتودنسی زودتر مفید است؛ برای مثال انحراف فک هنگام بستن دهان، قرار گرفتن بعضی دندان‌های پایین بیرون‌تر از دندان‌های بالا، شلوغی قابل‌توجه دندان‌ها، جلو یا عقب بودن واضح فک، رویش غیرعادی دندان‌ها یا از دست رفتن زودرس چند دندان شیری.
انجمن ارتودنتیست‌های آمریکا توصیه می‌کند اولین ارزیابی ارتودنسی حداکثر تا حدود ۷ سالگی انجام شود.
این توصیه به این معنی نیست که همه کودکان باید در هفت سالگی درمان ارتودنسی را شروع کنند. در بسیاری از کودکان متخصص پس از معاینه فقط روند رشد و رویش دندان‌ها را در فواصل مناسب دنبال می‌کند.
برای توضیح کامل این موضوع، مقاله بهترین سن ارتودنسی کودکان را مطالعه کنید.
چه علائمی می‌توانند نیاز به بررسی ارتودنسی داشته باشند؟
وجود نامرتبی مختصر دندان‌ها همیشه به معنی نیاز فوری به درمان نیست. در دوره دندانی مختلط، دهان کودک در حال تغییر است و بعضی شرایط باید در طول زمان بررسی شوند.
با این حال، مواردی مانند بسته شدن غیرطبیعی فک‌ها، کراس‌بایت، جلو بودن شدید دندان‌ها، عدم تقارن فک، کمبود قابل‌توجه فضا، رویش دندان در مسیر غیرعادی یا مشکلات واضح در جویدن می‌توانند دلیل مناسبی برای ارزیابی تخصصی باشند.
به‌خصوص اگر کودک هنگام بستن دهان، فک پایین خود را به یک سمت حرکت می‌دهد یا برخی دندان‌های پایین بیرون‌تر از دندان‌های فک بالا قرار می‌گیرند، بهتر است احتمال وجود کراس بایت در کودکان بررسی شود.
آیا درمان ارتودنسی زودهنگام برای همه کودکان مفید است؟
خیر.
هدف از معاینه ارتودنسی در سنین پایین این نیست که درمان برای همه کودکان هرچه زودتر شروع شود.
در بعضی مشکلات، مداخله در دوران رشد می‌تواند مفید باشد؛ برای مثال برخی ناهنجاری‌های فکی، کراس‌بایت همراه با جابه‌جایی فک یا بعضی مشکلات مربوط به فضای رویش دندان‌ها.
اما تعداد زیادی از کودکان فقط به پیگیری نیاز دارند تا درمان در زمان مناسب‌تری آغاز شود.
بنابراین عبارت «هرچه ارتودنسی زودتر شروع شود بهتر است» صحیح نیست.
زمان مناسب به نوع مشکل، مرحله رشد، وضعیت رویش دندان‌ها و اهداف درمانی بستگی دارد.
برای آشنایی بیشتر با انواع مشکلات و روش‌های درمان در سن رشد می‌توانید صفحه ارتودنسی کودکان را مشاهده کنید.
مراقبت از دندان کودکی که ارتودنسی دارد
با شروع درمان ارتودنسی، رعایت بهداشت دهان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در درمان با براکت، مواد غذایی و پلاک میکروبی ممکن است در اطراف براکت‌ها و سیم‌ها تجمع پیدا کنند. اگر این نواحی به‌طور مناسب تمیز نشوند، خطر التهاب لثه و ایجاد ضایعات پوسیدگی اطراف براکت‌ها افزایش پیدا می‌کند.
کودک باید روش صحیح مسواک زدن در اطراف براکت‌ها را یاد بگیرد و والدین، خصوصاً در سنین پایین‌تر، بر کیفیت بهداشت او نظارت داشته باشند.
وسایلی مانند مسواک بین‌دندانی یا ابزارهای مخصوص تمیز کردن اطراف سیم ارتودنسی نیز ممکن است بر اساس توصیه متخصص مفید باشند.
رعایت برنامه معاینات دندانپزشکی در طول درمان ارتودنسی نیز همچنان اهمیت دارد؛ مراجعه به متخصص ارتودنسی جای مراقبت‌های معمول دندانپزشکی و پیشگیری از پوسیدگی را نمی‌گیرد.
نقش تغذیه در سلامت دندان‌های کودکان
نوع مواد غذایی مهم است، اما تعداد دفعات مصرف خوراکی‌ها نیز اهمیت دارد.
مصرف مکرر نوشیدنی‌های شیرین، آبمیوه‌های حاوی قند، شیرینی، شکلات و خوراکی‌های چسبنده می‌تواند احتمال پوسیدگی را افزایش دهد.
بهتر است آب نوشیدنی اصلی کودک باشد و میان‌وعده‌های شیرین به‌صورت مداوم در اختیار او قرار نگیرند.
در کودکانی که ارتودنسی ثابت دارند، علاوه بر قند، سفتی مواد غذایی نیز اهمیت دارد؛ خوراکی‌های بسیار سفت یا چسبنده ممکن است به براکت و سیم ارتودنسی آسیب وارد کنند.
مراقبت از دندان‌های دائمی تازه رویش‌یافته
تقریباً از سنین شروع مدرسه، دندان‌های دائمی به‌تدریج وارد دهان می‌شوند.
یکی از نکاتی که والدین باید به آن توجه کنند، رویش اولین دندان‌های آسیای دائمی است. این دندان‌ها ممکن است بدون افتادن یک دندان شیری و در انتهای قوس دندانی رویش پیدا کنند؛ بنابراین گاهی والدین تصور می‌کنند که آنها نیز دندان شیری هستند.
دندان‌های دائمی تازه رویش‌یافته باید از همان ابتدا به‌خوبی تمیز شوند.
در بعضی کودکان که شیارهای عمیق دندان یا خطر بالاتر پوسیدگی دارند، دندانپزشک ممکن است اقدامات پیشگیرانه‌ای مانند فلورایدتراپی حرفه‌ای یا فیشورسیلانت را بر اساس شرایط کودک پیشنهاد کند.
اگر کودک از دندانپزشکی می‌ترسد چه کنیم؟
ایجاد تجربه مثبت از مراقبت دندانپزشکی در سنین پایین اهمیت دارد.
بهتر است مراجعه کودک فقط زمانی انجام نشود که درد شدید یا عفونت وجود دارد. معاینات پیشگیرانه می‌توانند به آشنایی تدریجی کودک با محیط دندانپزشکی کمک کنند.
قبل از مراجعه نیز بهتر است از عبارت‌هایی که ترس ایجاد می‌کنند یا توضیح جزئیات ناخوشایند درمان خودداری شود.
رفتار والدین و نحوه صحبت درباره دندانپزشکی می‌تواند بر نگرش کودک تأثیر بگذارد.
سؤالات متداول درباره مراقبت از دندان‌های کودکان
مسواک زدن کودک از چه سنی باید شروع شود؟
از زمان رویش اولین دندان باید تمیز کردن دندان با مسواک مناسب سن و مقدار متناسبی از خمیردندان فلورایددار آغاز شود.
کودک چند بار در روز باید مسواک بزند؟
به‌طور معمول مسواک زدن دو بار در روز توصیه می‌شود و مسواک قبل از خواب شب اهمیت ویژه‌ای دارد.
برای کودک زیر سه سال چه مقدار خمیردندان استفاده کنیم؟
مقدار بسیار کم خمیردندان فلورایددار، تقریباً به اندازه یک دانه برنج یا یک لایه بسیار نازک، کافی است.
آیا دندان شیری پوسیده را باید درمان کرد؟
شیری بودن دندان به‌تنهایی دلیل مناسبی برای نادیده گرفتن پوسیدگی نیست. تصمیم درمانی به شدت پوسیدگی، وضعیت دندان، سن کودک و مدت باقی‌مانده تا افتادن طبیعی آن بستگی دارد.
چه زمانی نخ دندان کودک را شروع کنیم؟
زمانی که دندان‌های مجاور با یکدیگر تماس پیدا می‌کنند و مسواک قادر به تمیز کردن کامل فضای بین آنها نیست، استفاده از نخ دندان اهمیت پیدا می‌کند.
کودک از چه سنی باید توسط متخصص ارتودنسی معاینه شود؟
اولین ارزیابی ارتودنسی بهتر است در صورت مشاهده مشکل زودتر انجام شود و در غیر این صورت توصیه AAO این است که کودک حداکثر تا حدود ۷ سالگی یک ارزیابی ارتودنسی داشته باشد. این معاینه الزاماً به معنی شروع درمان نیست.
آیا مکیدن انگشت باعث نامرتبی دندان‌ها می‌شود؟
عادت‌های مکیدنی کوتاه‌مدت در کودکان کم‌سن طبیعی هستند، اما ادامه طولانی‌مدت آنها می‌تواند بر موقعیت دندان‌ها و بایت تأثیر بگذارد. مدت، شدت و دفعات عادت در میزان اثر آن اهمیت دارد.
مراقبت از دندان‌های کودکان باید از اولین سال‌های زندگی آغاز شود و با رشد کودک تغییر کند.
مسواک زدن منظم با مقدار مناسب خمیردندان فلورایددار، تمیز کردن فضای بین دندان‌ها، محدود کردن دفعات مصرف مواد شیرین، معاینات دندانپزشکی متناسب با خطر پوسیدگی و توجه به سلامت دندان‌های شیری از اصول اصلی مراقبت هستند.
با ورود کودک به دوره دندانی مختلط، نحوه رویش دندان‌های دائمی و رشد فک‌ها نیز اهمیت پیدا می‌کند. ارزیابی ارتودنسی در زمان مناسب می‌تواند مشکلات در حال شکل‌گیری را شناسایی کند، اما به معنی نیاز همه کودکان به درمان زودهنگام نیست.
هدف اصلی، حفظ سلامت دندان‌ها و انتخاب زمان مناسب برای هر اقدام درمانی بر اساس شرایط اختصاصی کودک است.